Üniteyi çalışırken
Dalga sorularında değişmeyen büyüklüğü önce belirleyin. Kaynak aynıysa frekans sabit kalır; ortam değişikliği sürat ve dalga boyuna yansır.
Dalgalar, ses ve deprem TYT'de; girişim-kırınım ve elektromanyetik dalgalar AYT'de devam eden sarmal bir alandır.
Dalganın temel büyüklükleri
Dalga, enerji ve bilgi taşırken ortam maddesini bütünüyle ilerletmez. Genlik taşınan enerjiyle, periyot ve frekans kaynağın titreşimiyle, dalga boyu ise bir periyot süresince yayılmayla ilişkilidir.
Bilmen gerekenler
- Genlik, dalga boyu, periyot ve frekansı şekil üzerinde göstermek
- Ortam taneciklerinin titreşimi ile dalganın yayılmasını ayırmak
- Frekansın kaynak tarafından belirlendiğini bilmek
Temel bağıntılar
- f = 1/T
- v = λf
Dalga türleri ve yayılma sürati
Mekanik dalgalar yayılmak için ortama ihtiyaç duyar, elektromanyetik dalgalar boşlukta da ilerler. Enine-boyuna sınıflaması titreşim doğrultusuna bağlıdır; dalganın sürati ortam özellikleriyle belirlenir.
Bilmen gerekenler
- Mekanik ve elektromanyetik dalgayı ayırmak
- Enine ve boyuna titreşimi yönleriyle göstermek
- Ortam değişince frekansın değil sürat ve dalga boyunun değiştiğini bilmek
Periyodik hareket, yay ve sarkaç
Denge konumu çevresinde düzenli tekrar eden hareket periyodiktir. Yay ve basit sarkaç, uygun koşullarda periyodik hareket modelleridir; genlik hareketin en büyük uzaklığını, periyot bir tam salınım süresini gösterir.
Bilmen gerekenler
- Periyot ve frekansı ters orantılı ilişkilendirmek
- Denge ve uç konumları ayırmak
- Sarkaç periyodunda kütlenin etkili olmadığını deneyle görmek
Su dalgalarında yansıma ve kırılma
Su dalgası engele çarptığında yansır; derinliği farklı bölgeye geçtiğinde sürati ve dalga boyu değişir, frekansı değişmez. Eğik geçişte hız değişimi yayılma yönünün de değişmesine neden olur.
Bilmen gerekenler
- Normal doğrusunu doğru çizmek
- Sığ suda sürat ve dalga boyunun küçüldüğünü bilmek
- Yansıma ve kırılmayı birbirinden ayırmak
Ses, rezonans ve deprem dalgaları
Ses mekanik ve çoğunlukla boyuna bir dalgadır; yüksekliği frekansla, şiddeti genlikle ilişkilidir. Rezonans, dış zorlamanın frekansı sistemin doğal frekansına yaklaştığında genliğin büyümesidir. Deprem dalgalarının yayılma ve kayıt özellikleri yerin yapısı ve yapı güvenliği hakkında bilgi verir.
Bilmen gerekenler
- Ses yüksekliği ile ses şiddetini ayırmak
- Rezonansı yalnız olumsuz bir olay saymamak
- P, S ve yüzey dalgalarının genel farklarını tanımak
Günlük yaşam bağlantısı: Müzik aletleri, ultrason, gürültü kontrolü, sismograf ve depreme dayanıklı yapı tasarımı dalga bilgisini kullanır.
Bu ünitede sık yapılan hatalar
- Dalgaların madde taşıdığını düşünmek
- Ortam değişince frekansın değiştiğini varsaymak
- Sesin boşlukta yayılabileceğini düşünmek
Kaynak ve kapsam notu
İçerik resmî programın kapsamı korunarak öğrencinin anlayacağı özgün bir dille hazırlanmıştır; MEB metni veya sınav soruları kopyalanmamıştır. Okulunuzun yıllık planı uygulamada önceliklidir.
- Fizik Dersi Öğretim Programı (9, 10, 11 ve 12. Sınıflar)Millî Eğitim Bakanlığı — Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli
- Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin kademeli uygulama kararlarıMillî Eğitim Bakanlığı — Tebliğler Dergisi