Üniteyi çalışırken
Devre sorusunda önce düğümleri işaretleyin ve hangi elemanların gerçekten seri ya da paralel olduğunu belirleyin; çizimin sayfadaki görünüşüne güvenmeyin.
Basit devreler, Ohm yasası ve elektriksel güç TYT'nin temel elektrik kapsamıdır; AYT elektromanyetizmasına ön bilgi sağlar.
Elektrik yükü, akım ve potansiyel fark
Elektrik akımı bir kesitten birim zamanda geçen net yük miktarıdır. Potansiyel fark, yükleri hareket ettiren enerji farkını; üreteç ise devrede bu farkı sürdüren enerji dönüşümünü temsil eder.
Bilmen gerekenler
- Elektron hareket yönü ile geleneksel akım yönünü ayırmak
- Akımın devrede tüketilmediğini bilmek
- Ampermetreyi seri, voltmetreyi paralel bağlamak
Temel bağıntılar
- I = Δq/Δt
Direnç ve Ohm yasası
Ohmik bir iletkende sabit sıcaklıkta potansiyel fark akımla doğru orantılıdır. Direnç; malzemenin özdirencine ve uzunluğa doğru, kesit alanına ters orantılıdır; sıcaklık değişimi birçok malzemede direnci de değiştirir.
Bilmen gerekenler
- V-I grafiğinin eğimini doğru eksene göre yorumlamak
- Direncin akımı engelleyen devre özelliği olduğunu bilmek
- Geometri ve özdirenç etkisini ayırmak
Temel bağıntılar
- V = I·R
- R = ρL/A
Seri ve paralel dirençler
Seri devrede bütün elemanlardan aynı akım geçer ve gerilimler paylaşılır. Paralel kollarda potansiyel fark aynıdır, toplam akım kollara ayrılır; paralel eşdeğer direnç tek tek dirençlerin en küçüğünden de küçüktür.
Bilmen gerekenler
- Düğüm ve kol kavramlarını devre çiziminde görmek
- Seride akım, paralelde gerilim ortaklığını kullanmak
- Eşdeğer direncin büyüklüğünü işlemden önce tahmin etmek
Temel bağıntılar
- Seri: R_eş = R₁ + R₂ + ...
- Paralel: 1/R_eş = 1/R₁ + 1/R₂ + ...
Üreteçlerin bağlanması
İdeal özdeş üreteçler seri bağlandığında toplam elektromotor kuvvet artar; paralel bağlama aynı gerilimi korurken sistemin akım sağlama süresini etkileyebilir. Ters bağlantı ve kısa devre güvenlik açısından ayrıca değerlendirilir.
Bilmen gerekenler
- Üreteç yönlerini devre sembolünden okumak
- Gerilim ile kapasiteyi aynı büyüklük sanmamak
- Kısa devrede direncin çok küçülmesinin sonucunu açıklamak
Elektrik enerjisi ve güç
Elektrikli cihazların gücü birim zamanda dönüştürdükleri enerjiyi gösterir. Faturadaki kilovatsaat bir güç değil enerji birimidir; cihazın gücü ve çalışma süresi birlikte tüketimi belirler.
Bilmen gerekenler
- Watt ve kilovatsaat birimlerini ayırmak
- Cihaz etiketlerini gerilim-güç açısından yorumlamak
- Joule ısısını direnç ve akımla ilişkilendirmek
Temel bağıntılar
- P = V·I = I²R = V²/R
- E = P·t
Elektrik güvenliği ve topraklama
Sigorta ve kaçak akım rölesi tehlikeli akımı keser; topraklama cihaz gövdesindeki kaçak akım için düşük dirençli güvenli yol oluşturur. İnsan vücudundan geçen akımın etkisi gerilim kadar temas koşulları ve vücut direncine de bağlıdır.
Bilmen gerekenler
- Sigorta, topraklama ve kaçak akım rölesinin görevlerini ayırmak
- Islak ortamın neden riski artırdığını açıklamak
- Elektrik arızasına bilinçsiz müdahale etmemek
Bu ünitede sık yapılan hatalar
- Akımın lambada tükenip azaldığını düşünmek
- Ampermetreyi paralel bağlamak
- Paralel dirençte eşdeğeri dirençlerin toplamından büyük bulmak
Kaynak ve kapsam notu
İçerik resmî programın kapsamı korunarak öğrencinin anlayacağı özgün bir dille hazırlanmıştır; MEB metni veya sınav soruları kopyalanmamıştır. Okulunuzun yıllık planı uygulamada önceliklidir.
- Fizik Dersi Öğretim Programı (9, 10, 11 ve 12. Sınıflar)Millî Eğitim Bakanlığı — Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli
- Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin kademeli uygulama kararlarıMillî Eğitim Bakanlığı — Tebliğler Dergisi